కథ
శుచివ్రత అనే పేద బ్రాహ్మణ వితంతువు తన చిన్న కుమారునితో భిక్షాటన చేస్తూ జీవించేది. ఒక రోజు ఇంటికి వెళ్తుండగా, రాజలక్షణాలు గల ఒక చిన్న బాలుడు ఒంటరిగా ఏడుస్తూ కనిపించాడు. అతను విదర్భ రాజు కుమారుడైన ధర్మగుప్తుడు; అతని తండ్రి యుద్ధంలో మరణించాడు, అతని రాజ్యాన్ని శత్రువులు ఆక్రమించుకున్నారు. ఆమె అతనిని ఇంటికి తీసుకువెళ్లి తన సొంత బిడ్డలా పెంచింది.
ఒక రోజు ఆ వితంతువు ఇద్దరు బాలురను ఒక దేవాలయానికి తీసుకువెళ్లగా, అక్కడ వారికి శాండిల్య మహర్షి కనిపించాడు. మహర్షి రాకుమారుడిని గుర్తించి, అతని కథను వితంతువుకు చెప్పి, ముగ్గురికీ ప్రదోష వ్రతాన్ని ఉపదేశించాడు: త్రయోదశి నాడు ఉపవాసం ఉండి, సూర్యాస్తమయం తర్వాతి సంధ్యా సమయంలో — శివుడు నాట్యం చేస్తూ, దేవతలందరూ ఆయనను సేవించే వేళ — శివుని పూజించాలి.
వారు ఆ వ్రతాన్ని నిష్ఠగా పాటించారు. ఒకసారి నదిలో స్నానం చేస్తుండగా వితంతువు కుమారునికి బంగారంతో నిండిన ఒక కుండ దొరికింది, దానిని అతను తనతో పెరిగిన సోదరునితో పంచుకున్నాడు. మరొక రోజు ధర్మగుప్తుడు అరణ్యంలో అంశుమతి అనే గంధర్వ రాకుమార్తెను కలిశాడు; వారు ఒకరినొకరు ప్రేమించారు, కలలో శివుడు చెప్పగా ఆమె తండ్రి ఆమెను అతనికిచ్చి వివాహం చేశాడు.
గంధర్వ రాజు సైన్యం, శివుని అనుగ్రహంతో ధర్మగుప్తుడు ఆక్రమణదారులను ఓడించి విదర్భను తిరిగి పొందాడు. అతను ఆ వితంతువును రాజమాతగా, ఆమె కుమారుడిని ప్రధాన మంత్రిగా చేశాడు; వారందరూ జీవితాంతం ప్రదోష వ్రతాన్ని కొనసాగించారు.
ప్రదోష కాలం మరొక సంప్రదాయాన్ని కూడా గుర్తుచేస్తుంది: క్షీరసాగర మథనంలో పుట్టిన హాలాహల విషాన్ని శివుడు త్రయోదశి సంధ్యా సమయంలో తాగాడని, ఆ వేళ దేవతలు ఆయనను స్తుతించారని.
సాంప్రదాయ కథను మా స్వంత మాటల్లో చెప్పాం; కుటుంబాలలో మరియు పుస్తకాలలో చెప్పే కథల వివరాలలో తేడాలు ఉంటాయి.