ਕਥਾ
ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ (ਸੰਸਾਰਾਂ) ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋਏ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਕੋਲ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਸੌਖਾ ਤਰੀਕਾ ਪੁੱਛਿਆ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਆਨਾਰਾਇਣ ਵਰਤ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ: ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੱਚ-ਰੂਪ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਕਣਕ ਦੇ ਆਟੇ, ਕੇਲੇ, ਘਿਓ, ਖੰਡ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦਾ ਸਾਦਾ ਭੋਗ, ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਣੀ।
ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤਾਨੰਦ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਗ਼ਰੀਬ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਕੋਲ ਆਏ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਵਰਤ ਸਿਖਾਇਆ। ਸ਼ਤਾਨੰਦ ਨੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਮਿਲੀ ਭਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਵਰਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਗ਼ਰੀਬੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਵੇਖ ਰਹੇ ਇੱਕ ਲੱਕੜਹਾਰੇ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ; ਉਸਨੇ ਕਥਾ ਸੁਣੀ, ਆਪ ਵੀ ਵਰਤ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋ ਗਿਆ।
ਸਾਧੂ ਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਬੇਔਲਾਦ ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਰਾਜਾ ਉਲਕਾਮੁਖ ਨੂੰ ਨਦੀ ਕੰਢੇ ਇਹ ਵਰਤ ਕਰਦੇ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੇ ਉਸਨੂੰ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਹ ਇਹ ਵਰਤ ਕਰੇਗਾ। ਕਲਾਵਤੀ ਨਾਂ ਦੀ ਧੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਵਪਾਰੀ ਆਪਣਾ ਵਾਅਦਾ ਟਾਲਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਦੇ ਜਨਮ ਤੱਕ, ਫਿਰ ਉਸਦੇ ਵਿਆਹ ਤੱਕ। ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ’ਤੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਜਵਾਈ ’ਤੇ ਚੋਰੀ ਦਾ ਝੂਠਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲੱਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਲੀਲਾਵਤੀ ਅਤੇ ਧੀ ਗ਼ਰੀਬੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ।
ਕਲਾਵਤੀ ਨੇ ਇੱਕ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇ ਘਰ ਸਤਿਆਨਾਰਾਇਣ ਪੂਜਾ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਵਰਤ ਕੀਤਾ। ਵਪਾਰੀ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਜਵਾਈ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਗਏ। ਪਰ ਘਰ ਮੁੜਦਿਆਂ ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਇੱਕ ਤਪੱਸਵੀ (ਭੇਸ ਬਦਲੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ) ਨੂੰ ਝੂਠ ਬੋਲਿਆ ਕਿ ਉਸਦੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਵੇਲਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸਨੇ ਪਛਤਾਵਾ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਸੱਚਮੁੱਚ ਇਹੀ ਹੋਇਆ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਲਾਵਤੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਕਾਹਲੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਖਾਧੇ ਬਿਨਾਂ ਚਲੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਓਹਲੇ ਡੁੱਬ ਗਈ; ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਮੁੜ ਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਫਿਰ ਉੱਪਰ ਆਈ।
ਸ਼ਿਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁੜਦੇ ਰਾਜਾ ਤੁੰਗਧਵਜ ਨੇ ਵਰਤ ਕਰ ਰਹੇ ਗਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਦਾ ਨਿਰਾਦਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਧਨ ਗੁਆ ਬੈਠਾ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਮੁੜ ਕੇ ਗਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਪਸ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਕਥਾ ਇਸ ਯਾਦ-ਦਹਾਨੀ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਵਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਨੂੰ ਭੁੱਲਦਾ ਜਾਂ ਉਸਦਾ ਨਿਰਾਦਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਇਸ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਰਵਾਇਤੀ ਕਥਾ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਸੁਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਵੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।