कथा
शुचिव्रता नामकी एक गरिब ब्राह्मण विधवा आफ्नो सानो छोरासँग भिक्षा मागेर जीवन चलाउँथिन्। एक दिन घर फर्कँदै गर्दा उनले राजसी आभा भएको एउटा सानो केटो एक्लै रोइरहेको भेटिन्। ऊ विदर्भका राजाको छोरा धर्मगुप्त थियो, जसका पिता युद्धमा मारिएका थिए र राज्य शत्रुले कब्जा गरेका थिए। उनले उसलाई घर ल्याइन् र आफ्नै छोराझैँ हुर्काइन्।
एक दिन विधवा दुवै केटालाई लिएर एउटा मन्दिर गइन्, जहाँ उनीहरूले शाण्डिल्य ऋषिलाई भेटे। ऋषिले राजकुमारलाई चिन्नुभयो, विधवालाई उसको कथा सुनाउनुभयो, र तीनै जनालाई प्रदोष व्रत सिकाउनुभयो: त्रयोदशीमा व्रत बस्ने र सूर्यास्तपछिको गोधूलि बेलामा शिवको पूजा गर्ने, जब शिव नृत्य गर्नुहुन्छ र सबै देवता उहाँको सेवामा उपस्थित हुन्छन्।
उनीहरूले निष्ठापूर्वक व्रत पालन गरे। एक पटक नदीमा नुहाउँदा विधवाको छोराले सुनले भरिएको घैँटो भेट्यो, जुन उसले आफ्नो धर्मभाइसँग बाँड्यो। अर्को दिन धर्मगुप्तले वनमा गन्धर्व राजकुमारी अंशुमतीलाई भेटे; दुवैबीच प्रेम भयो, र सपनामा शिवबाट आदेश पाएर उनका पिताले उनको विवाह धर्मगुप्तसँग गरिदिए।
गन्धर्वराजको सेना र शिवको कृपाले धर्मगुप्तले राज्य हडप्नेहरूलाई परास्त गरी विदर्भ फिर्ता लिए। उनले विधवालाई राजमाता र उनको छोरालाई प्रधानमन्त्री बनाए, र सबैले जीवनभर प्रदोष व्रत जारी राखे।
प्रदोषकालले अर्को परम्परा पनि सम्झाउँछ: समुद्रमन्थनबाट निस्केको हलाहल विष शिवले त्रयोदशीको गोधूलि बेलामा पिउनुभयो, र त्यसै घडीमा देवताहरूले उहाँको स्तुति गरे।
परम्परागत कथालाई हाम्रै शब्दमा पुनः भनिएको; परिवार र पुस्तिकाहरूमा भनिने संस्करणहरूमा विवरण फरक हुन्छन्।